Krleža na varaždinskoj pozornici

U popisu premijerno izvedenih predstava Hrvatskog narodnog kazališta u Varaždinu, od osnutka do danas, Miroslav Krleža je najzastupljeniji autor s devetnaest premijerno izvedenih djela  od 1946., kada je premijerno izvedena Krležina drama U agoniji, do Lamentacija Valenta Žganca 2010.
I prije no što je Krležine drame izvodio varaždinski ansambl, Varaždinci su vidjeli tri gostujuće predstave: U agoniji 1933. Narodnog kazališta novosadsko-osječkoga, U logoru 1937. Narodnog kazališta Kraljevića Tomislava iz Osijeka te 1941. U agoniji Hrvatskog narodnog kazališta iz Zagreba. Varaždinskih devetnaest uprizorenja, od kojih su gotovo trećina praizvedbe, svrstat ćemo u tri grupacije: drame  tzv. glembajevskog ciklusa, legende i dramatizacije.

Lamentacije Valenta Žganca Miroslava Krleže u adaptaciji Matka Sršena i režiji Dubravka Torjanca1955. premijerno je izvedena drama Gospoda Glembajevi, iz života jedne agramerske patricijske obitelji, u režiji Branka Špoljara i Leda, komedija jedne karnevalske noći u režiji Tita Strozzija 1969.  Drama U agoniji postavljana je četiri puta: 1946., u režiji Viktora Beka, 1965. u režiji Tita Strozzija, 1974. u režiji Petra Šarčevića te 2006. u režiji Petra Večeka.
1957. pod zajedničkim nazivnikom Dvije ljubavi u režiji Slavka Andresa praizvedena je karnevalska ljubavna igra Maskerata, Krležina mladenačka drama, uz Kraljevo, tada prvi put izvedeno na hrvatskoj pozornici. Simbolističke jednočinke kojima je Krleža najavio europski ekspresionizam čije su didaskalije poetske autonomne cjeline na koje se nadovezuje dijalog, često su nalik manifestu određene ideje koju zastupa lik. Jednočinke su se, jedna za drugom, bez dramaturške poveznice, odigrale na komornoj sceni. Borislav Mrkšić 1967. režirao je Adama i Evu.  1995. Borna Baletić je dinamiku sajamskog karnevala u Kraljevu pretvorio u zaleđene slike u kojima je masa tek nakupina individua, a tri godine nakon premijere Kraljeva postavio još dvije Krležine jednočinke: Michelangela Buonarrotija i Kristofora Kolumba, pod zajedničkim nazivom Dvije legende tematski objedinjene sveprisutnim likom Nepoznatog, koji progovarajući kroz dva predstavnika ljudskih genija dovodi u pitanje smisao njihova djelovanja, pa time i same egzistencije. Premijere Vučjaka 1975. u režiji Petra Šarčevića i 2008. u režiji Ivice Kunčevića, drame koja napušta mitski okvir karakterističan za Legende, ali još posjeduje ekspresionistička dramska načela, oblikuje naposrednu aktualnu stvarnost, od 1. svjetskog rata do danas.

Lamentacije Valenta Žganca Miroslava Krleže u adaptaciji Matka Sršena i režiji Dubravka TorjancaDramatizacija Krležinog romana Zastave Mire Međimorca 1978., odobrena od tada živućeg autora, praizvedena pod naslovom Emerički,  stekla je veliki publicitet već za vrijeme višemjesečnih pokusa, a reprize su dostigle zavidnu brojku. Lamentacije Valenta Žganca, u dramatizaciji dijela romana Na rubu pameti Matka Sršena, koji je i režirao predstavu, igrana je desetak godina od praizvedbe 1981. godine. Razlog dugovječnosti ove ispovijesti malog hrvatskog čovjeka ponajprije je u teško nadmašivoj glumačkoj interpretaciji Tomislava Lipljina. U interpretaciji Zdenka Brleka i režiji Dubravka Torjanca, na komornoj sceni varaždinskog HNK publika ponovo može od 2010. godine pogledati Lamentacije Valenta Žganca i uživati u bogatstvu Krležina kajkavskoga izričaja. Na rubu pameti, Krležin roman iz 1938. godine u dramatizaciji i režiji Ozrena Prohića 1993. praizveden je kao asocijacija na aktualnu situaciju i na poraz osuđenu individualnu etičku i moralnu pobunu intelektualca Doktora protiv lokalnog moćnika Domaćinskoga, obogaćenog kriminalca koji je stekao društveni ugled i moć upravljanja ljudskim sudbinama. Kritika je to građanskog društva u kojemu caruje ljudska glupost, pa će se pojedinac, pobunivši se protiv nje, naći u sukobu s društvenim sustavom. Prohić je 2001. ponovo autorski posegnuo za Krležinim proznim štivom postavivši Hrvatskog boga Marsa, izrazito angažiranu predstavu uzevši kao osnovu novele iz istoimene knjige, Krležin tekst U predvečerje, izveden prvi put, te ulomke iz Dnevnika.

Lamentacije Valenta Žganca Miroslava Krleže u adaptaciji Matka Sršena i režiji Dubravka Torjanca2001. Ivan Lovriček  je svoj izbor iz Balada Petrice Kerempuha iznio na scenu svojom toplom podravskom kajkavštinom utjelovivši lik „žalosnog pismoznanca“, koji je sumirao hrvatsku povijest od 16. do 19. stoljeća. Da Balade posjeduju dramsku strukturu u Varaždinu je 1986. potvrdio Omladinski dramski studio AC '77, koji je djelovao u i uz Kazalište, uprizorivši ih kao dramsku predstavu sa svim zakonitostima dramskoga teksta – u dijaloškoj formi od realističkih do fantastičnih scenskih rješenja.

Krleža na varaždinskoj pozornici najzastupljeniji od 1978. do 2001., a najangažiranije predstave su uprizorenja dramatizacija njegove proze ili pak novo, autorsko čitanje ekspresionističkih jednočinka. Metamorfoza Krležine fikcije u egzistencijalnu sliku 21. stoljeća sve nas se više tiče, stoga je i odgovornost kazališta veća kako ne bi podleglo prešućenim zahtjevom za bijegom od stvarnosti. Od nastanka tzv. novog doba nazvanog postmodernizmom i sve većim raslojavanjem čovjekova subjektiviteta, Krleža je 30-ak godina gotovo kontinuirano na varaždinskoj pozornici kao proces individuacije, a danas, kao odraz novog identiteta bliži od prethodnih, teži novim uprizorenjima u svojoj mitskoj beskonačnosti.  Hrvatsko narodno kazalište u Varaždinu u planiranju svog repertoara za naredne sezone postavilo je kao prioritet uprizorenje djela Miroslava Krleže kao izazov kojim Kazalište potvrđuje svoju angažiranost u estetskom izrazu.